Jak często zdarza Ci się zgubić telefon w domu? Ile razy musisz się wracać aby sprawdzić, czy zamknąłeś/aś drzwi lub wyłączyłeś/aś kuchenkę? Mam dla Ciebie ważną informację! Nie jesteś jedyny/a! Błędy pamięci spotykają każdego. Bardzo dobrze opisał to Schacter w książce pod tytułem „Siedem grzechów Pamięci”. Jeśli chcesz je poznać, ten blog jest dla Ciebie!.
Nasz mózg nie jest idealny. Dlatego często zdarza się, że nasze wspomnienia okazują się fałszywe. Zapominamy oraz zniekształcamy swoją przeszłość, chociaż nie jesteśmy tego świadomi.
W życiu codziennym często szukamy kluczy lub telefonu (chociaż przed chwilą trzymaliśmy je w ręce) lub wracamy sprawdzić, czy aby na pewno drzwi od domu zostały przez nas zamknięte. Nie jesteś jedyny/a! Każdy z nas wiele rzazy w ciągu dnia zapomina gdzie odłożył pilot od telewizora oraz sprawdza czy na pewno wyłączył kuchenkę.
Schacter w swojej książce wyróżnił „siedem grzechów pamięci”:
- Nietrwałość (Dlaczego zapominamy wraz z upływem czasu?)
- Roztargnienie (Dlaczego zapominamy o zamknięciu drzwi?)
- Blokowanie (Dlaczego mamy coś na końcu języka, ale nie możemy sobie tego przypomnieć?)
- Błędna atrybucja (Dlaczego nie jesteśmy pewni, czy coś wydarzyło się to na prawdę?)
- Podatność na sugestie (Czy można nam coś wmówić?)
- Uporczywość (Dlaczego żenujące wspomnienia powracają jak bumerang?)
- Tendencyjność (Skąd bierze się efekt „a nie mówiłem”).
Schacter podzielił siedem grzechów pamięci na 2 kategorie wyróżniając:
- grzechy pomijania, czyli nietrwałość, roztargnienie i blokowanie – związane z tym, że nie możemy przywołać jakiejś informacji z umysłu (np. czy „ludzik monopoly” posiada monokl).
- grzechy przetwarzania, do których należą: błędna atrybucja, podatność na sugestię, tendencyjność i uporczywość, które sprawiają, że wspomnienia danych wydarzeń ulegają zmianom bądź stają się wyjątkowo natrętne.
Zanim jednak umówię każdy z błędów pamięci, zastanówmy się….
Dlaczego zapominamy?
Zapominanie jest naturalnym elementem funkcjonowania umysłu. Nie jest realne, aby mózg zapamiętał wszystkie informacje z jakimi mamy kontakt w naszym codziennym życiu. Aby oszczędzać miejsce mózg „wyrzuca” nieużywane wspomnienia, przerywając połączenia, które pozwalały na ich wydobywanie, co prowadzi do grzechu nietrwałości. Jednocześnie mózg nie lubi pustki, a nam bardzo ciężko jest przyznać się do niewiedzy. Mózg uzupełnia więc wspominania tak, aby miały sens, co powoduje powstawanie grzechu błędnej atrybucji (nie wiesz, czy to działo się na prawdę), grzechu tendencyjności oraz podatności na sugestię.
Życiowym przykładem grzechu nietrwałości (oraz tworzenia własnej historii) może być doświadczenie Daniela Offer, zacytowane przez autora książki „Siedem grzechów pamięci”.
Mężczyznom w czasie pierwszego roku nauki w szkole średniej zadano kilka pytań. Następnie pytania te powtórzono 34 lata później. Wyniki były zaskakujące:
- Czy Twoi rodzice zachęcają Cię do uprawiania sportu?
- Czy religia jest Ci pomocna?
- Czy otrzymałeś kiedyś karę cielesną?
Wynika z tego, że wspomnienia mężczyzn dotyczące ich nastoletniego życia miały niewiele wspólnego z tym, co mówili o sobie jako pierwszoklasiści w szkole średniej.
- Mniej niż 40% pytanych mężczyzn przypomniało sobie zachęty rodziców do uprawiania sportu, podczas gdy wcześniej około 60% twierdziło, że rodzice zachęty takie czynią.
- Około 25% pytanych mężczyzn przypomniało sobie, że religia była dla nich pomocna, chociaż jako nastolatkowie przyznawali się do tego w 70%.
- Jedynie 30% osób przypomniało sobie kary fizyczne, chociaż wcześniej blisko 90% pytanych odpowiedziało na to pytanie twierdząco.
Doświadczenie to pokazuje więc jak bardzo pamięć o naszej przeszłości zmienia się z czasem. Patrząc na te wyniki okazuje się, że nie ma nic dziwnego w nazywaniu swoich „nastoletnich lat” najlepszym okresem życia.
Pierwszy grzech pamięci – Nietrwałość
Najczęściej występującym grzechem pamięci jest jej nietrwałość. Każdy z nas doświadcza zapominania wraz z upływem czasu. Najprostszym przykładem nietrwałości pamięci, jest próba przywołania tego co ostatnio jadłeś/aś. O ile jesteś w stanie przypomnieć sobie dokładnie kilka ostatnich posiłków (sprzed kilku dni), to gdy spróbujesz sobie uświadomić co jadłeś/a miesiąc temu, będzie to raczej nierealne (oczywiście osoby jedzące w sposób rutynowy lub według pewnego schematu bez problemu mogą wydedukować to co jadły).
Nietrwałość pojawia się wtedy, gdy jakieś wspomnienie ZOSTAŁO ZAKODOWANE (zapamiętane) i przez pewien czas było w umyśle, jednak z powodu nie przypominania sobie tego, uległo usunięciu.
Przykładem zapominania jest krzywa Ebinghausa o której przeczytasz więcej we wpisie: „W jaki sposób zwiększyć trwałość pamięci? „
Drugi grzech pamięci – Roztargnienie
Jak często zdarza Ci się „zgubić” klucze lub telefon w domu? A może przeszkadza Ci, że wychodząc z mieszkania odczuwasz potrzebę kilkukrotnego sprawdzenia drzwi? Te codzienne sytuacje są przykładami potwierdzającymi istnienie drugiego grzechu pamięci: roztargnienia. W życiu codziennym nie jesteśmy zbyt uważni. Biegnąc między pracą, uczelnią, a zakupami pomijamy bardzo dużo bodźców. Z jednej strony jest to korzystne, ponieważ mózg musi działać w sposób ekonomiczny. W końcu nasza czaszka nie jest w stanie rosnąć w nieskończoność! Z drugiej jednak strony ten brak uważności i skupienia się na rzeczach przyziemnych sprawia, że stajemy się „roztrzepani” i ciągle gubimy swoje klucze.
Grzech roztargnienia różni się od grzechu nietrwałości pamięci. Roztargnienie to BRAK KODOWANIA jakiejś informacji. Dany element wcale nie trafia do pamięci trwałej, dlatego nie jesteś w stanie przypomnieć sobie, gdzie położyłeś/aś te klucze. Na szczęście można ograniczyć swoje roztargnienie. Najskuteczniejszym, jednak dość trudnym przykładem jest wykonywanie codziennych czynności z uważnością. Im więcej wysiłku włożysz w zapamiętanie danej informacji, tym mniej wysiłku i stresu będzie kosztowało Cię przypominanie. Pomocne w zapamiętywaniu są elaboracja (opracowywanie w umyśle) oraz wielokrotne powtarzanie Przeczytasz o tym w „Jak ograniczyć swoje roztargnienie?”
Trzeci grzech pamięci – Blokowanie
Jak często wydaje Ci się, że znasz prawidłową odpowiedź, jednak nie jesteś w stanie się wysławić? Kiedy ostatnio spotkałeś kogoś, kto wydawał się znajomy, jednak za nic w świecie nie mogłeś/aś przypomnieć sobie Jej/Jego imienia?
Te wszystkie frustrujące sytuacje są związane z trzecim grzechem pamięci: blokowaniem. Najgorsze jest to, że zapomniana informacja wraca do nas po kilku dniach bądź godzinach, co kończy się wyrzutami sumienia związanymi z otrzymaniem niższej oceny z odpowiedzi ustnej bądź ze wstydem związanym nie pozdrowieniem znajomego z poprzedniej pracy.
Blokowanie wspomnień pojawia się w przypadku, gdy dana informacja została ZAKODOWANA i znajduje się w pamięci. Jednak ponieważ nie jest ona często powtarzana na drodze do niej pojawiają się pewne przeszkody, które uniemożliwiają jej wydobycie. Z blokowaniem również można sobie poradzić, jednak wymaga to sporej ilości pracy. Jeśli bardzo zależy Ci na zapamiętaniu nowego imienia lub uniknięciu zapomnienia kogoś, kogo rzadko spotykasz możesz wykorzystać skojarzenia. Dla zapamiętania „Jan Kowalski” można wyobrazić sobie kowala wykuwającego podkowę w kształcie litery J.
Czwarty grzech pamięci – Błędna atrybucja
Czy miałeś/aś kiedyś problem z przypomnieniem sobie, czy dane zdarzenie miało rzeczywiście miejsce? To jest przykład błędnej atrybucji. Mózg myśli za pomocą obrazów. Zarówno to co rzeczywiste jak i nasze sny, marzenia czy fantazje pojawiają się w umyśle na zasadzie „stop klatek”. Jednak z powodu ekonomii mózg nie zawsze dodaje do nich etykietki z napisem „rzeczywistość” i „fikcja”.
Błędna atrybucja jest problemem dla sądów czy policji. Świadkowie jakiegoś wydarzenia mogą myśleć, że coś miało miejsce, chociaż w rzeczywistości przeczytali o tym w gazecie lub widzieli w telewizji.
Innym przykładem błędnej atrybucji jest zjawisko Déjà vu, które charakteryzuje się odczuciem, że przeżywana sytuacja miała już kiedyś miejsce. Co ciekawe naukowcy nadal nie są w stanie do końca wyjaśnić przyczyny występowania Déjà vu. Istnieje jednak kilka interesujących teorii, z którymi warto się jest zapoznać!
Piąty grzech pamięci – Podatność na sugestie
Oprócz trudności z etykietowaniem źródeł informacji mózg wykazuje również problemy z modyfikacją wspomnień pod wpływem pytań naprowadzających.
W jednym z badań zadaniem uczestników było określenie szybkości poruszających się pojazdów na podstawie zdjęcia wypadku. Wyniki były zaskakujące. W zależności od sposobu zadania pytania „samochody uległy stłuczce” lub „samochody uległy zmiażdżeniu”, ludzie szacowali zupełnie inną prędkość, pomimo tego, że zdjęcie przedstawiało te same pojazdy.
Podatność na sugestie może być kłopotliwa dla wymiaru sprawiedliwości, a także dla osób przeprowadzających badania naukowe z wykorzystaniem danych pochodzących z ludzkiej pamięci. Osoby opierające swoje wnioski na podstawie danych czerpanych z pamięci powinny zdawać sobie sprawę z ogromnego wpływu jakie wywiera sposób zadania pytania.
Szósty grzech pamięci – Tendencyjność – skąd się bierze efekt „a nie mówiłem”?
Jak już wcześniej opisywałam, mózg może zmieniać nasze wspomnienia. Oprócz pytań naprowadzających oraz sugestii, na pamięć może wpływać również obecna wiedza. Grzech tendencyjności to interpretowanie obecnych wydarzeń z wykorzystaniem obecnej wiedzy.
W wyniku tendencyjności wspomnienia przekształcane są w taki sposób, aby zgadzały się z naszymi obecnymi potrzebami i poglądami.
Autor wyróżnił 5 rodzajów tendencyjności:
- złudzenie spójności
- złudzenie zmiany
- efekt znajomości wyniku
- zniekształcenia egocentryczne
- stereotypizacja
O pozostałych typach przeczytasz w innym poście. Tutaj krótko wyjaśnię, dlaczego po pewnym czasie związki mogą się „rozpadać”, nawet jeśli na początku wydawały się idealne.
złudzenie spójności
Złudzenie spójności zmienia ocenę przeszłości związku, w zależności od oceny obecnej sytuacji np. jeśli 2 miesiące temu odpowiedziałeś/aś na twierdząco na pytanie, „Czy partner jest uczciwy?” nie ma to znaczenia do przeprowadzenia całkowitej uczciwości. Do oceny całkowitej uczciwości partnera wykorzystasz to, w jaki sposób oceniasz go teraz. Jeśli ostatnio cię okłamał stwierdzisz, że zawsze zdarzało mu się cię okłamywać. Nawet jeśli 2 miesiące temu oceniałeś/aś go/ją inaczej. Ta negatywna ocena na podstawie obecnych wydarzeń jest jedną z przyczyn zakończenia „miesiąca miodowego”.
Siódmy grzech pamięci – uporczywość
Czy czasami wracają do Ciebie żenujące wspomnienia? Odpowiada za to grzech pamięci zwany uporczywością.
Powrót negatywnych wspomnień może przybierać silną formę, w przypadku depresji lub doświadczeń traumatycznych, kiedy to negatywne wspomnienia mogą uniemożliwiać prawidłowe funkcjonowanie. Dzieje się tak ponieważ mózg najsilniej zapamiętuje nacechowane emocjonalnie wydarzenia.
Doświadczenia naukowców pokazują, że to co jest naładowane emocjonalnie, przyciąga uwagę w sposób automatyczny. W przypadku napadu na bank z bronią, świadek zdarzenia z powodu strachu może w sposób automatyczny skupić całą swoją uwagę na pistolecie i zupełnie pominąć wygląd rabusia. To z kolei sprawi, że w czasie składania zeznać będzie w stanie jedynie opisać wygląd broni, a nie sprawcy. Ewentualnie może dojść również do grzechu błędnej atrybucji, gdy osoba przypisze wygląd kogoś spotkanego przed lub po napadzie, rabusiowi, co całkowicie zmyli śledczych.
Mniej drastycznym, ale wciąż irytującym przykładem uporczywości jest ciągłe powtarzanie w głowie tej samej piosenki. Na szczęście z uporczywymi myślami można sobie poradzić. Doskonałym przykładem jest zapisanie ich w dzienniku lub na kartce. Taka czynność pozwoli na ich „wydobycie” na powierzchnie, a to z kolei zablokuje irytujące powtarzanie.
Podsumowanie
Zgłębianie wiedzy na temat mózgu jest fascynujące. Dzięki odkryciom naukowców jesteśmy w stanie wyjaśnić wiele sytuacji, z którymi mamy do czynienia każdego dnia. To rozumienie funkcjonowania ludzkiego umysłu, sprawiło, że pokochałam psychologię. Jeśli ty również jesteś zainteresowany/a zgłębianiem zakamarków ludzkiego umysłu odwiedź mnie na Instagramie, gdzie dzielę się wiedzą zdobywaną w trakcie studiów.
Źródło:
„Siedem grzechów pamięci” Daniel L. Schacter
