Dbanie o dobrą jakość diety pozwala zachować dobre zdrowie oraz piękną sylwetkę. Czasami zdrowa dieta potrafi przejąć kontrolę nad życiem. Gdzie leży granica pomiędzy zdrowym odżywianiem się a chorobowym skupieniem się na jedzeniu? Poznaj granicę między zdrowym odżywianiem się i ortoreksją.

Z tego wpisu dowiesz się:

• Czym jest ortoreksja.
  • Objawy ortoreksji.
• Jak ortoreksja różni się od anoreksji.
• Jakie są skutki zdrowotne ortoreksji.
• Jak wygląda leczenie ortoreksji.

Czym jest ortoreksja?

Termin „ortoreksja” został stworzony przez lekarza Stevena Bratmana w 1997 roku. To nadmierna kontrola jakości posiłków z troski o zdrowie. I chociaż na pierwszy rzut oka dobra jakość posiłków wydaje się dobra, to u osoby cierpiącej na ortoreksję jest wręcz przeciwnie. Osoba, która nadmiernie koncentruje się na żywieniu potrafi poświęcać większość czasu w ciągu dnia na planowanie i przygotowywanie idealnych posiłków. A jeśli jej posiłki nie spełniają założonych przez nią idealnych norm, potrafi się ukarać.

Ortoreksja może zaczynać się niewinnie np. od ograniczenia ilości cukru w diecie, a skończyć się na nie wychodzeniu z domu bez pudełek z własnym posiłkiem lub na piciu jedynie bio-wody zagotowanej do 82 stopni Celsjusza.

Objawy ortoreksji:

• silna koncentracja na jakości posiłków, ciągła nauka na temat tego jak jeść zdrowo i stosowanie wybranych wskazówek w praktyce
• podział jedzenia na „zdrowe” i „nie zdrowe”, odmowa jedzenia „niezdrowego” oraz karanie się po zjedzeniu wykluczonego pokarmu
• zaostrzanie swoich restrykcji po każdym „potknięciu dietetycznym”
• gromadzenie zapasów produktów spożywczych, ich ważenie, mierzenie
• planowanie kolejnych posiłków z wyprzedzeniem
• skupianie się na jedzeniu nawet przy wykonywaniu zadań nie związanych z jedzeniem np. w szkole, w czasie nauki, w czasie oglądania filmu, co powoduje problemy z koncentracją.
• drobiazgowość oraz ostrożność w czasie przygotowywania posiłków, pilnowanie ich „czystości” np. poprzez unikanie cukru lub słodzików.
• Istnienie pewnych rytuałów w czasie przygotowywania posiłków, np. posiłki mogą być bardzo podobne do siebie

Czy ortoreksja różni się od anoreksji?

Obecnie ortoreksja nie jest zapisana w kryteriach diagnostycznych. Lekarze wciąż nie potrafią ustalić, czy ortoreksja jest kontynuacją anoreksji, czy zupełnie inna chorobą. Chociaż objawy anoreksji i ortoreksji różnią się od siebie obie choroby prowadzą do nadmiernego skupienia się na jedzeniu, które zaczyna przejmować kontrolę nad życiem.

W anoreksji pacjentki (oraz pacjenci) skupiają się na jedzeniu, aby kontrolować masę ciała. Widoczne jest unikanie produktów, które w ich oczach prowadzą do tycia. Głównym powodem skupienia się na pokarmie jest redukcja masy ciała powodowana poprzez lęk przed otyłością oraz zaburzony obraz własnego ciała. W przypadku anoreksji osoba czuje się gruba, nawet przy bardzo niskiej masie ciała i dąży do osiągnięcia coraz niższej wagi.

W ortoreksji osoba skupia się na jakości pożywienia. Zaczyna klasyfikować pokarm jako „dobry” i „zły”. W wybieraniu odżywczych produktów nie ma niczego złego. Niestety w ortoreksji z czasem, ilość dozwolonych produktów coraz bardziej zmniejsza się. W pewnym momencie pacjent może dojść do wniosku, że jedynym „bezpiecznym” pokarmem jest woda. W przypadku ortoreksji utrata masy ciała nie jest głównym celem. Może pojawić się jako skutek uboczny mało różnorodnej i ubogiej diety.

Czemu zbyt zdrowe żywienie jest niebezpieczne?

Zarówno anoreksja jak i ortoreksja prowadzą do niedożywienia. W przypadku anoreksji niedożywienie może być zauważalne na pierwszy rzut oka. Osoba z niedowagą (BMI <18,5 kg/m^2) może doświadczać zaników mięśniowych, jej kończyny stają się bardzo chude, włosy matowe i rzadkie, a paznokcie łamliwe. Dodatkowo pojawiają się inne objawy związane ze zbyt małą ilością kilokalorii w diecie. Oprócz dużego spadku masy ciała jest to osłabienie, spowolniony rytm serca (bradykardia), omdlenia. W ortoreksji nie zawsze ilość kilokalorii będzie za mała. Jednak wybieranie tylko „bezpiecznych” produktów prowadzi do niedoborów białkowych, tłuszczowych, mineralnych lub witaminowych. Na przykład osoba, według której bezpieczne są jedynie marchewki, jabłka i skyry, będzie miała silne niedobory witamin z grupy B, cynku, żelaza, witamin A, D, E, K oraz tłuszczu. A osoba jedząca same pomidory z chlebem, będzie miała silne niedobory białka (i spadki masy mięśniowej), witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, żelaza oraz tłuszczu.

Ortoreksja jako lżejsza forma anoreksji lub zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych.

Badania wskazują na pięciokrotnie zwiększone ryzyko występowania ortoreksji u osób u których stwierdzono ryzyko innych zaburzeń odżywiania w porównaniu z osobami bez ryzyka zaburzeń odżywiania. W tym samym badaniu nie stwierdzono związku między zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi, a ortoreksją. Nie mniej jednak, było to tylko jedno badanie, na bardzo małej populacji, więc nie można odnosić go do całego kraju.

Większość badań potwierdza, że ortoreksja nie jest oddzielną chorobą i należy do spektrum innych zaburzeń odżywiania. Może być pierwszym krokiem do rozwoju anoreksji lub bulimii, lub pojawiać się w czasie ich leczenia.

Skutki zdrowotne ortoreksji

• niedożywienie spowodowane bardzo małą różnorodnością pokarmów.
• zmniejszenie kontaktów społecznych i izolacji
• zmniejszenie czasu poświęcanego na swoje pasje

Niedożywienie w ortoreksji

Wykluczanie dużych grup produktów w przebiegu ortoreksji prowadzi do różnorodnych niedoborów. W zależności od tego jakich produktów dana osoba unika, te niedobory będą inne.

Niedobory makroelementów w ortoreksji.

• niedobory białkowe:
  • mogą wynikać z powodu unikania produktów mlecznych takich jak jogurty, mleko, serki, twarogi, kefiry
  • mogą wynikać z powodu unikania produktów mięsnych oraz ryb
  • niedobory białkowe mogą nie wystąpić, gdy osoba w swojej diecie zamiast produktów mlecznych oraz mięsa stosuje strączki (jak wegetarianie i weganie).

• Niedobory tłuszczy oraz witamin rozpuszczalnych w tłuszczach
  • • unikanie produktów tłustych i tłuszczy dodanych: oleje, oliwy, masło, mleczko kokosowe
    • unikanie orzechów, pestek i ziarek (np. dynia, słonecznik, chia)
    • unikanie produktów mlecznych z zawartością tłuszczu np. jedzenie tylko beztłuszczowych jogurtów oraz mleka
  • niedobory witamin ADEK – nie wchłaniają się dostatecznie dobrze z powodu braku tłuszczu

Niedobory mikroelementów w ortoreksji.

• niedobory witaminowe:
  • b12 (produkty mięsnie i mleczne)
  • witaminy z grupy B (pieczywo, produkty mączne)
  • E – brak olejów

• niedobory mineralne:
  • żelazo (mięso, strączki, płatki, produkty fortyfikowane = wzbogacane)
  • cynk (jaja, pieczywo, płatki)
  • wapń (produkty mleczne, produkty fortyfikowane = wzbogacane)
  • magnez (np. przy piciu specjalnej wody)
  • sód – osoba unikająca soli i jedząca same nieprzetworzone pokarmy (np. domowy chleb), przy zwiększonym spożyciu płynów lub aktywności fizycznej może cierpieć na niedobory sodu

Leczenie ortoreksji.

Ortoreksja nie jest oddzielną chorobom, jednak niektóre terapie stosowane w zaburzeniach odżywiania mogą być pomocne. Przydatna wydaje się terapia poznawczo-behawioralna, która pozwala pracować nad przekonaniami na temat jedzenia. Poprzez eksperymenty pacjent/ka uczy się, że produkty „niezdrowe” nie sprawiają jej krzywdy. Pacjent/ka może samodzielnie pracować nad rozszerzeniem diety lub działać z pomocą specjalisty. Moim zdaniem warto umówić się przynajmniej na jedną konsultację, jeśli podejrzewasz u siebie problem z relacją z jedzeniem. Generalnie celem leczenia jest stopniowe rozszerzanie diety i unikanie podziału na „dobre” i „złe” jedzenie.

Przydatne może okazać się stworzenie listy z podziałem pokarmów od tych „najbardziej niebezpiecznych” do tych bardziej akceptowalnych przez pacjenta/pacjentkę. Rozszerzanie diety warto zaczynać od pokarmów mniej niebezpiecznych włączanych do „bezpiecznych” posiłków. Świadome odżywianie się i nauka czerpania przyjemności z pokarmu również mogą być pomocne.

 

Pamiętaj! Nie jesteś sam/a z tym problemem. Wiele osób znajdowało się w tym samym miejscu co ty. Warto walczyć, dla zyskania spokoju w głowie :). Wiem, bo sama mam to za sobą!

 

źródła:

https://doi.org/10.12740/PP/OnlineFirst/85729