Czy warto używać BMI?

Przeszukując różne fora internetowe, dość często można spotkać się z opinią, że wskaźnik BMI jest nieskuteczny. Autorzy tych wpisów sugerują, że BMI pokazuje otyłość lub nadwagę u osób wysportowanych. Ich waga z powodu dużej masy mięśniowej jest wysoka, a mimo tego poziom tkanki tłuszczowej znajduje się w dolnej granicy normy.

BMI jest często wykorzystywane w badaniach naukowych oraz na co dzień w gabinetach lekarskich, czy dietetycznych. Jest proste w użyciu i nie wymaga żadnych specjalnych narzędzi. Do obliczenia BMI wystarczy znać jedynie wzrost i masę ciała. Dzięki temu jest przydatnym narzędziem, również przy diagnozowaniu chorób takich jak anoreksja i otyłość. Przydaje się też przy określaniu stopnia zagrożenia życia związanego z chorobami serca.

BMI stosowane w badaniach naukowych jest przeważnie obliczane na podstawie danych zebranych w czasie wywiadu lub po wypełnieniu kwestionariusza przez respondentów. Z badań wnika, że mężczyźni często zawyżają swój wzrost, a kobiety zaniżają masę ciała. Im wyższe, BMI tym bardziej respondenci zaniża swoją masę ciała.

Oprócz wskaźnika BMI w dietetyce istnieją inne wzory. Jednak jak wszystkie są obarczone dużym ryzykiem błędu. Niektóre z nich wymagają wprowadzania dodatkowych danych jak obwód talii, czy grubość fałdów skórno-tłuszczowych. Ich wykorzystanie w badaniach naukowych jest zbyt drogie i zbyt czasochłonne.

Z tego wpisu dowiesz się:

1. Czym jest wskaźnik BMI?
2. Jak obliczyć swoje BMI?
3. Czy nadwaga może być zdrowa?
4. Dlaczego osoby starsze powinny mieć nadwagę?

Czym jest BMI?

Wskaźnik BMI (Body mass index) nazywany inaczej wskaźnikiem Queteleta II to masa ciała podzielona przez wzrost do kwadratu.

To dość logiczne. Im jesteś wyższy, tym Twoja waga musi być większa. Ciało oprócz tkanki tłuszczowej budują również tkanka mięśniowa, czy kostna. Im ktoś jest wyższy, tym ma więcej komórek, które tworzą te tkanki. Osoba o wzroście 180 cm musi mieć dłuższe kości niż osoba o wzroście 150 cm.

 

Jakie mamy przedziały BMI dla osób dorosłych?

(Aby lepiej to zobrazować, w nawiasach podałam zakres masy ciała dla osoby o wzroście 165 cm)

< 18,5 niedowaga (<50kg)

18,5-24,9 prawidłowa masa ciała (50-68kg)

25,0-29,9 – nadwaga (68-81kg)

30,0-34,9 otyłość I stopnia (81-95kg)

35,0-39,9 otyłość II stopnia (95kg-109kg)

>40 otyłość III stopnia (>109kg)

Co o wartości BMI mówią badania naukowe?

Wskaźnik BMI jest szeroko wykorzystywany w badaniach naukowych. Bardzo często sprawdzana jest zależność między BMI a występowaniem chorób.

 

Zbyt wysokie BMI jest powiązane z:

• Znacznym ryzykiem zachorowania i zgonu z powodu chorób sercowo-naczyniowych np. zawał serca czy udar mózgu
• Ryzykiem wystąpienia cukrzycy oraz jej powikłań, w tym utrata wzroku czy amputacja kończyny z powodu „stopy cukrzycowej”
• Uszkodzeniem stawów oraz przewlekłym bólem (stawy pod wpływem dużej masy ciała szybciej się zużywają, przez co pojawia się stan zapalny)
• Większym ryzykiem wystąpienia niektórych nowotworów (piersi, jajników, prostaty, pęcherzyka żółciowego, nerek, jelita grubego)
• Problemami z układem oddechowym np. bezdech senny.

 

Czy zawsze BMI powyżej normy (>24,9) musi wywołać chorobę?

Badania wskazują, że nadwaga nie zwiększa ryzyka śmierci.

Dodatkowo niektóre badania wskazują, że otyłość 1 stopnia jedynie w niewielkim stopniu zwiększa ryzyko śmierci. Inne badania pokazują, że pierwszy stopień otyłości zwiększa ryzyko śmierci. Różnice w wynikach są normalne, ponieważ każde badanie niesie ze sobą ryzyko błędów. Do badania wybieramy tylko niewielką ilość osób z puli osób żyjących na świecie. Jednak przeprowadzanie wielu podobnych badań na różnych grupach osób wybranych z puli całego świata pozwala uzyskać wyniki o dobrej jakości.

Mimo tych optymistycznych wyników warto zadbać o utrzymanie swojej masy ciała w granicy normy. Nadwyżka kaloryczna i wzrost masy ciała są powiązane ze stanem zapalnym oraz pojawieniem się insulinooporności, która jest pierwszym krokiem na drodze  w kierunku cukrzycy typu 2. Te badania to tylko obserwacje. Jesteśmy w stanie zauważyć pewne powiązania, jednak nie znamy wszystkich czynników, jakie na to wpływają.

Warto zaznaczyć, że nadwaga i otyłość spowodowały więcej zgonów niż niedowaga. Na świecie jest więcej osób otyłych niż cierpiących na głód.

Dlaczego warto używać BMI?

Wskaźnik BMI jest wykorzystywany z badaniach naukowych, przez co daje dobry punkt odniesienia. Dzięki kontroli swojego BMI i utrzymywaniu go w granicy normy jesteśmy w stanie poprawić swoje zdrowie!

Normy prawidłowego BMI są dość szerokie i są to widełki 15-20 kg! (jak w przykładzie powyżej). Kierowanie się pewnym zakresem jest korzystniejsze niż próba utrzymania swojej wagi na stałym poziomie przez cały rok. Nasze ciała się zmienia i adaptuje do zmian zachodzących w naszym otoczeniu. Za pomocą apetytu i ochoty na ruch ciało reguluje ilość spożywanych kalorii, o ile mu na to pozwalamy (czyli jemy intuicyjnie!).

Co będzie łatwiej Ci utrzymać? Wagę 59kg czy może przedział 45-65 kg?

Kiedy wskaźnik BMI może „kłamać?”

Wskaźnik BMI często jest wykorzystywany w czasie stawiania diagnozy. Prawidłowy BMI często oznacza prawidłowy poziom tkanki tłuszczowej. Odpowiedni poziom tkanki tłuszczowej jest ważny dla zdrowia. Tkanka tłuszczowa to narząd, który produkuje hormony. Jej nadmiar oznacza nadmiar hormonów oraz przewlekły stan zapalny.

Nadmiar lub niedobór tkanki tłuszczowej powoduje wiele zaburzeń w ciele. Szczególnie łatwo można to zaobserwować, zwracając uwagę na cykl menstruacyjny kobiet. U zbyt szczupłych lub otyłych często występują nieregularne cykle lub zupełnie zanikają.

U osób z dużą masą mięśniową.

Jak już wcześniej wspomniałam mężczyźni o dużej zawartości tkanki mięśniowej mogą mieć wysokie BMI nawet przy prawidłowym poziomie tkanki tłuszczowej. BMI nie wskazuje nam jaki jest skład ciała danej osoby. Dlatego właśnie u kulturystów raczej się nie sprawdzi. Jest to jednak dość rzadka sytuacja. Zastanów się, ile osób w Twoim otoczeniu ma silnie rozbudowane mięśnie?

BMI u osób poniżej 18 roku życia.

U dzieci i młodzieży nie stosujemy tego samego wskaźnika co dla dorosłych. Rozwój osób młodszych obserwujemy za pomocą siatek centylowych. W ich przypadku „prawidłowe BMI” będzie w zupełnie innym przedziale niż prawidłowe BMI dla dorosłych.

U dziecka w wieku 3 lat BMI = 20 oznacza poważną otyłość. Natomiast w wieku 18 lat BMI=20 jest blisko przedziału dla niedowagi. (na podstawie siatek z badania OLA/OLAF dla dziewcząt).

U dzieci i młodzieży nie możemy wykorzystywać „klasycznego” przedziału normy jak u dorosłych. Kierujemy się tu percentylami. Dzieje się tak dlatego, że dzieci intensywnie rosną. W czasie ich wzrostu i dojrzewania płciowego zmienia się kształt i rozmiar ciała. Dojrzewające kobiety zaczynają gromadzić więcej tkanki tłuszczowej, a mężczyźni więcej tkanki mięśniowej. Dlatego u kobiet prawidłowa zawartość tkanki tłuszczowej w ciele w wieku 20-39  wynosi 20-32%, a u mężczyzn 8-20%.

 

BMI u osób starszych.

Chociaż przez długi czas zalecenia mówiły, że BMI osób powyżej 60 roku życia powinno być takie samo jak poniżej, badania naukowe wskazują na coś innego. W przypadku osób starszych pojawia się „paradoks starości”. Osoby powyżej 69 roku życia, których BMI wskazuje na nadwagę (24-30,9) mają mniejsze ryzyko śmierci ze wszystkich przyczyn w porównaniu z osobami, które mają prawidłowe (18,5-24,9) BMI oraz osobami z otyłością (>30).

Dlaczego tak się dzieje?

Istnieje kilka teorii na ten temat.

Wraz z wiekiem tracimy masę mięśniową oraz masę kostną. Szczególnie narażone są na to osoby, które wcześniej przechodziły głodówki lub choroby. Narażone są też osoby, które nie wykonują regularnej aktywności fizycznej. Spadek masy mięśniowej oznacza zmniejszenie siły i koordynacji, co zwiększa ryzyko upadku. Słabe kości z powodu małej ilości białka w diecie lub małej ilości wapnia są narażone na złamanie. Szczególnie niebezpieczne są złamania dotyczące szyjki kości biodrowej.

Mniejsza ilość ruchu.

Najczęściej złamania kończyn unieruchamiają osobę starszą. Brak ruchu oraz zależność od innych osób sprawiają, że osoba starsza coraz mniej się rusza. Ważnym aspektem jest tu również psychologia. Często osoby starsze są samotne i żyją w odizolowaniu. Dużo osób starszych cierpi na depresję. Może się tak zdarzyć, że opieka pozwala zmniejszyć samotność i może dać poczucie bezpieczeństwa. W wyniku tego motywacja do powrotu do samodzielności może być niewielka. Po co wstawać, skoro wtedy znów zostanę sam/a?

Mniejsza ilość ruchu w czasie leczenia powoduje osłabienie innych mięśni. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że osoba po złamaniu kości udowej już nigdy nie wstanie. Poza tym brak ruchu osłabia całe ciało. Serce i płuca nie muszą być już wydajne.

Słaba regeneracja.

Osoby starsze słabo się regenerują i raczej nie są w stanie po złamaniu powrócić do formy sprzed niego. Ich wydolność fizyczna oraz masa mięśniowa jest mniejsza i wraz z wiekiem spada. W regeneracji nie pomaga osłabiony apetyt oraz anoreksja starcza. Badania wskazują, że osoby młode po długotrwałej chorobie, która ograniczała ich spożycie jedzenia, same naturalnie dążą do odzyskania masy ciała sprzed choroby. Mechanizm głodu i sytości u osób starszych jest niewydajny. Ich apetyt nawet pomimo długiej głodówki nie wraca do normy. Brak nadwyżki kalorycznej uniemożliwia regenerację utraconych mięśni. A mięśnie są bardzo ważne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. W końcu wszystkie organy wewnętrzne są zbudowane z mięśni!

BMI nie jest idealnym wskaźnikiem, jednak może być dobrym sposobem na kontrolę swojego stanu zdrowia. Oprócz BMI warto sprawdzać również obwód brzucha i talii, ale o tym kiedy indziej!

 

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19543208/

https://www150.statcan.gc.ca/n1/en/pub/82-620-m/2005001/pdf/4224906-eng.pdf?st=nUnPT-xy

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight (9.06.2021)