Czy kultura wpływa na zaburzenia odżywiania?

Anoreksja to zaburzenie odżywiania, które dotyka wielu młodych dziewczyn. Najczęściej jest diagnozowana przed 20 rokiem życia, a największą liczbę chorych stanowią dziewczyny w wieku 14-18 lat. Chorować mogą też znacznie młodsze dzieci już nawet w wieku 8 lat. Istnieje wiele czynników wywołujących i podtrzymujących chorobę. Jednym z nich jest kultura i środowisko życia młodej osoby.

Wydaje się, że zaburzenia odżywiania są problemem naszych czasów. Za pogorszenie obrazu ciała i ciągłe dążenie do ideału obwinia się zachodnią kulturę oraz media. Presja ze strony społeczeństwa oraz dążenie do osiągnięcia wysokiego stanowiska w pracy są czynnikami, które negatywnie wpływają na obraz siebie. Dodatkowo wiązanie sukcesu i szczęścia z pięknem nie ułatwia wprowadzenia postawy pełnej szacunku i akceptacji ciała.

Jak kultura wpływa na ciało?

Na temat wpływu kultury na spostrzeganie sylwetki powstało wiele interesujących badań. Jedno z nich zostało przeprowadzone a wyspie Fidżi. Porównano w nim stosunek do ciała dziewcząt sprzed wprowadzenia TV i po nim. W badaniu wyraźnie było widać, że powszechny dostęp do TV oraz zmiana kultury i dążenie do realizacji się w karierze zawodowej w istotnym stopniu pogorszyło ich spojrzenie na ciało. Wcześniej na wyspie obowiązywał inny kanon piękna. Ludzie pragnęli być nieco więksi, ponieważ taka sylwetka dawała siłę do pracy. Po wprowadzeniu modelu kultury zachodniej, dla młodych ludzi istotne stało się, aby wyglądać tak jak aktorzy z reklam. Chociaż wprowadzenie TV i zmiany kulturalne mogły odegrać istotną rolę, w rozpowszechnianiu się zaburzeń odżywiania, nie są to jedyne czynniki, które wpływają na rozwój choroby.

Czy anoreksja występowała wcześniej?

Z zaburzeniami odżywiania często wiąże się unikanie jedzenia. Dziś ciężko jest stwierdzić, czy opisy historycznych głodówek wskazują na chorobę. Studia historyczne pokazują, że z pojęciem anoreksji można spotkać się już w starożytności. Lekarze objaw głodzenia się pacjentów nazwali anoreksją, ponieważ kojarzyła im się z brakiem apetytu. An oznacza brak, a orexis oznacza apetyt. Jak nie byli w stanie określić przyczyn choroby ani jej przebiegu. Jedyne co opisywali to objaw, czyli niejedzenie. Nie uznawali oni jadłowstrętu za oddzielną chorobę.

 

Jak głodówka zmieniała się na przestrzeni lat?

Wczesne chrześcijaństwo i głodujący święci:

Cofnijmy się do czasów, gdy zaczęły powstawać chrześcijaństwo i judaizm. Post był wtedy bardzo ważnym elementem kultu religijnego. Uważano, że grzeszne ciało jest barierą, która oddziela człowieka od Boga. Wszelkie pokusy cielesne jak seks, sen czy właśnie jedzenie były uznawane za coś złego. Pożądane było umartwianie ciała w celu zbliżenia się do Stwórcy. Tylko nieliczni byli w stanie nie jeść przez wiele dni. Budzili więc zainteresowanie, przyciągając tłumy wiernych. Ich nienaturalny wyczyn był dowodem na istnienie Boga.

W chrześcijaństwie pokuta wobec ciała była pożądana. Ciało było winne grzechowi pierworodnemu, za co należała mu się kara. W późniejszych czasach kościół zalecał jednak odejście od tak skrajnych postów. Mimo tego wiele kobiet nadal wybierało głodówki.

Dlaczego kobiety się głodziły?

Pozycja kobiety między XII a XIV wiekiem była bardzo niska. Musiała być podległa mężczyznom i tak naprawdę nie mogła nic sama osiągnąć. Jedną z nielicznych dróg do zdobycia szacunku mógł okazać się post. Jest to dość ciekawe, ponieważ w obecnych czasach również poprzez kreowanie sylwetki (a więc i głodzenie się) można osiągnąć sukces. Szczupłe sylwetki kojarzą nam się z bogactwem i sukcesem, a to sprawia, że do nich dążymy.

Do szczupłości zaczęły dążyć również dziewczęta  z Fidżi, o których wspomniałam już wcześniej. Można więc powiedzieć, że zarówno współczesne, jak i średniowieczne głodzenie się miały na celu walkę o tożsamość kobiety i pozycję społeczną. Kobiety były często pozbawiane możliwości decydowania o sobie. Podobnie wiele dziewcząt, które chorują na zaburzenia odżywiania w dzieciństwie miały z tym problem. Żyły według tego, co ktoś im kazał lub tego, co po prostu wypada zrobić.  Z powodu braku możliwości podejmowania decyzji o swoim życiu, dziewczęta poprzez ciało wykazują swoją niezależność.

Oczywiście nie możemy stawiać znaku równości pomiędzy współczesną anoreksją, a poszczącymi mniszkami. W anoreksji głównym powodem odchudzania się jest lęk przed byciem grubym, natomiast święte poprzez post chciały zbliżyć się do Boga.

Późniejsze chrześcijaństwo, czyli średniowiecze i palenie na stosie:

Tutaj nastąpiła bardzo interesująca zmiana. Wcześniej post był oznaka bycia świętym i wybranym przez Boga. W późniejszym okresie zaczął być traktowany jako opętanie. Od XV do XVII wieku osoby głodujące zaczęły być oskarżane o czary. Chorzy często mimo długiego unikania pokarmu byli w dobrym stanie fizycznym, a to budziło lęk wśród ludzi. Lekarze nie byli w stanie tego wyjaśnić. Dlatego anoreksję tak jak wiele chorób psychicznych zaczęto leczyć za pomocą religii. Jednym ze sposobów leczenia były egzorcyzmy.

 

Wierzono, że kobiety, które odmawiają spożywania pokarmu, są czarownicami. Brzmiało to dość logicznie. Uważano, że czarownice muszą być lekkie, aby móc latać. A osoby, które nie jadły przez wiele dni, traciły swoją masę ciała. Nauka w tym czasie była bardzo słabo rozwinięta, jednak ludzie potrzebowali rozumieć swój świat. Każda choroba, której nie dało się wyleczyć, mogła okazać się czarami. Co jest niepokojące, ostatnią ofiarę leczenia anoreksji za pomocą egzorcyzmów pochowano w 1976 roku.

Oczywiście jak to w średniowieczu za czary można było umrzeć na stosie.

W jakim celu dziewczęta głodziły się mimo poważnego zagrożenia?

Trudno jest jednoznacznie odpowiedzieć. Nie da się stawiać diagnozy na podstawie opisu osób trzecich. Jednak możliwe, że część z nich cierpiała na anoreksję.

XV wiek i „cudowne poszczące dziewczęta”

Niejedzenie nadal było traktowane jako coś nienaturalnego, jednak chorzy przestali budzić lęk, a stali się źródłem rozrywki dla innych. Głodujące dziewczęta były wystawiane jako „cud natury” na jarmarkach. Wiele z nich trafiało do gazet, co przyciągało do nich tłumy gapiów. Każdy chciał zobaczyć osobę, która jest w stanie żyć bez pokarmu!

Takie postępowanie również prowadziło do śmierci głodujących. Jedną z ofiar traktowania wychudzenia jako rozrywki była 10-letnia dziewczynka. Rodzice, chcąc udowodnić, że jest „cudem natury” pozwolili na głodzenie jej przez wiele dni w szpitalu, przez co dziewczynka zmarła w 1869r.

W XIX wieku „głodujące dziewczęta” zostały zastąpione przez cyrkowców. Przestano wierzyć w możliwość życia bez pokarmu. Cyrkowcy na pokaz ograniczali jedzenie, stając się częścią pokazu w cyrku. Często wyglądali jak chodzące trupy. Ich zachowanie budziło podziw i zarabiali na tym pieniądze. W przeciwieństwie do dziewczyn nie próbowali przekonać innych, że nie jedzą. Chwalili się natomiast swoją silną wolą w ograniczaniu pokarmu.

XIX wiek i strajki głodowe

W przypadku strajku głodowego ciężko jest mówić o anoreksji. Mimo świadomej decyzji o niejedzeniu brakuje tu dążenia do osiągnięcia szczupłej sylwetki, czy lęku przed przytyciem. Strajk ma na celu zmusić drugą osobę do negocjacji lub zachęcić media do zainteresowania się problemem.

XX wiek i jadłowstręt jako choroba

Próby leczenia „niejedzenia” podejmowano już w przypadku poszczących świętych. Jednak lekarze działali bez znajomości przyczyn tego stanu, więc ich pomoc była nieskuteczna. Nie uznawano „niejedzenia” za chorobę i starano się znaleźć inne przyczyny.  Kiedy nauka nie jest w stanie czegoś wyjaśnić pojawia się wiara, która może skłaniać do podjęcia drastycznych kroków.

Pierwsze połączenie anoreksji z emocjami pojawia się w XVIII wieku i zostaje nazwane nerwicą gastryczną. Leczenie tej przypadłości było „nowoczesne” jak na tamte czasy. Chorych cierpiących na jadłowstręt straszono i zmuszano do jedzenia. Zdarzały się również upuszczania krwi i podawanie opium. Jak można się domyślić, taka terapia nie była skuteczna.

Dopiero w XIX wieku anoreksja została wyodrębniona jako choroba. W tym czasie wiedza z zakresu lecenia chorób psychicznych była nieznaczna i anoreksję wiązano z histerią. W tamtym okresie diagnozę histerii można było postawić kobiecie, która „nie spełniała oczekiwań swojego męża”, czyli była mu nieposłuszna.

Współczesne rozumienie tej choroby pojawiło się dopiero w 1978 roku za sprawą Hildy Bruch. To ona jako pierwsza zwróciła uwagę na niską samoocenę i poczucie własnej wartości. Obecnie diagnozę anoreksji może postawić lekarz psychiatra lub psycholog kliniczny. Jako skuteczne metody leczenia uznaje się psychoterapię czasami łączoną z farmakoterapią.

O tym, jak zdiagnozować anoreksję wspominam tutaj.

Natomiast o leczeniu anoreksji znajdziesz w tym wpisie.

 

Na podstawie:

„Relacje rodzinne w anoreksji i bulimii psychicznej” Barbara Józefik, 2006 s. 13-23

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15847053/