Kto najczęściej choruje na anoreksję?  

Anoreksja (jadłowstręt psychiczny) to zaburzenia odżywiania, które charakteryzuje się zaburzonym obrazem własnego ciała oraz lękiem przed otyłością.  Może pojawiać się już u bardzo młodych dziewczyn. Najczęściej na anoreksję zapadają nastolatki pomiędzy 15-19 rokiem życia (stanowią aż 40% przypadków chorych na anoreksję), ale diagnozę można postawić również u dorosłych kobiet. Jadłowstręt może występować również u chłopców, jednak chorują oni 10 krotnie rzadziej. Najbardziej narażone na chorobę są grupy, gdzie wygląd sylwetki jest istotnym elementami pracy. Szczególnie często chorują osoby zajmujące się sportem, tańcem czy gimnastyką, gdzie kładzie się szczególny nacisk na wygląd ciała. 

Anoreksja nie jest chorobą, w której wystarczy jedynie „zacząć jeść”. Ma wiele przyczyn i jedynie praca nad nimi może prowadzić do poprawy stanu zdrowia. Co ciekawe jeszcze niedawno nawet w ośrodkach leczniczych zmuszano chorych do jedzenia. Nie było tam miejsca na terapię, czy troskę o emocje. Sądzono, że wystarczy zmusić pacjenta do jedzenia, aby wyzdrowiał.

Z tego artykułu dowiesz się:

1. Jak wygląda życie osoby chorej na anoreksję
2. Jak wyglądają objawy anoreksji
3. Jak wygląda diagnoza

O leczeniu przeczytasz tutaj.

Czy anoreksja to choroba naszych czasów? 

Może się wydawać, że zaburzenia odżywiania występują obecnie coraz częściej. Co ciekawe objawy jadłowstrętu występowały już w starożytności. Jednak jak większość chorób związanych z psychiką nie była traktowana ani leczona na poważnie. Dobrym przykładem jest oskarżanie chorych na anoreksję w średniowieczu o czary. Obecnie można obserwować zwiększenie częstości występowania tej choroby, na co wpływ mogą mieć obecne kanony piękna oraz wiązanie szczęścia i sukcesu życiowego z wyglądem. Obraz idealnej sylwetki kreowany przez media oraz wymagana społeczne z tym związane, mogą silnie oddziaływać na to, jak postrzegamy własne ciało. Im bardziej wierzymy w otaczające nas wzorce, tym bardziej jesteśmy narażeni na wystąpienie zaburzeń odżywiania z powodu dążenia do nierealnego ideału (patrz wpływ zachodniej kultury).

 

 Jak wygląda życie osoby chorej na anoreksję? 

Podane poniżej kryteria są napisane bardzo medycznym językiem, który nie oddaje dobrze obrazu tej choroby. Dla nas bardziej użyteczne mogą okazać się objawy, z którymi chorzy zmagają się codziennie. Na początku warto zauważyć, że osoby cierpiące na jadłowstręt często nie są świadome swojego stanu. Jest to poważny problem w prowadzeniu terapii oraz leczenia dietetycznego. Trudno jest leczyć chorobę, która według osoby chorej nie istnieje, prawda? 

 Początek zaburzeń odżywiania wygląda przeważnie dość niewinnie. Zwykle zaczyna się od przejścia na dietę, która ma na celu redukcje kilku kilogramów. Powoli i stopniowo z jadłospisu zaczynają znikać pewne „tuczące” produkty. Z czasem pojawia się coraz więcej ograniczeń, a jadłospis staje się bardzo monotonny. W pierwszej kolejności najczęściej usuwane są produkty powszechnie uznawane za “niezdrowe” oraz “tuczące”. Mogą to być ziemniaki, masło, mięso, fast-food, czy słodycze. 

Po pewnym czasie niewinna zmiana żywienia wynikająca z chęci zadbania o zdrowie przekształca się w złożony system zakazów i ograniczeń. Osoba chora może unikać jedzenia w grupie znajomych i spożywać posiłki w samotności. Może zacząć bawić się jedzeniem na talerzu, oddzielać wszystkie produkty i zjadać je osobno. Posiłki chorego mogą trwać bardzo długo, a jednocześnie być niezwykle małe.

W wyniku anoreksji zmieniają się zainteresowania… 

Często u osób chorych na anoreksję pojawia się też większe zainteresowanie jedzeniem,  co objawia się czytaniem książek kulinarnych, czy oglądaniem zdjęć jedzenia. Osoba cierpiąca na anoreksję może zacząć gotować posiłki dla rodziny, a sama unikać ich spożywania. Dość duże znaczenie w życiu osoby chorej zaczyna zajmować planowanie posiłków i zastanawianie się nad tym, co może zjeść i ile musi się ruszać, aby to jedzenie spalić. Chory/a zastanawia się, ile dany posiłek ma kalorii i ile może zjeść do końca dnia, aby nie przekroczyć narzuconej przez siebie granicy i nie przytyć. Na znaczeniu oprócz jedzenia zyskują również sport i nauka.  

Osoba chora na anoreksję robi wszystko, aby zwiększyć swoją aktywność w ciągu dnia. Może zacząć spacerować, nawet jeśli wiąże się to z wystawieniem na deszcz lub spóźnieniem, w miejsce, w które ma zamiar dojść. Zaczyna intensywnie ćwiczyć bieganie, pływanie lub np. brzuszki. Duża aktywność w ciągu dnia, nie przeszkadza jednak w nauce. Częste są przypadki, kiedy nauka przeplata się z przerwami na intensywne treningi. 

 Nauka w anoreksji również może występować w nadmiernej ilości. Chory może uczyć się do późna i wstawać bardzo wcześnie, aby powtarzać materiał. Na znaczeniu zyskują oceny w szkole. 

Osoba chora na anoreksję skupia się głownie na wyglądzie ciała i (nie)jedzeniu.

Ważnym aspektem choroby jest ciągła kontrola wyglądu oraz masy ciała. Osoba chora może ważyć się nawet kilka razy dziennie i upewniać się, czy zjedzenie posiłku nie spowodowało wzrostu masy ciała. Każda zmiana masy ciała „na gorsze” może zostać odebrana jako porażka i może spotkać się z karą np. większymi restrykcjami lub aktywnością. Kontrola swojego ciała w lustrze bardzo często kończy się krytyką. Pojawiają się uwagi na temat „zbyt wielkich ud” lub „zbyt grubego brzucha”, które nie są zgodne z rzeczywistością.

 

Anoreksja powoduje wystąpienie licznych objawów fizycznych.

Najczęstsze objawy anoreksji to widoczne wychudzenie i zaburzenia hormonalne. U dziewczyn dochodzi do zatrzymania miesiączkowania lub opóźnienia wystąpienia pierwszej miesiączki, natomiast u chłopców dochodzi do spadku libido. Skóra osoby chorej jest sucha i szorstka. Bardzo często można zaobserwować pomarańczową barwę stop oraz dłoni. Ponieważ ciało ma problem z utrzymaniem prawidłowej temperatury, kończyny stają się zimne i sine. Można zaobserwować również pojawienie się meszku lanugo na ciele, co jest kolejnym objawem walki ciała o przeżycie.  

Mogą pojawić się również bóle mięśni i stawów z powodu znacznej utraty masy mięśniowe. Często dochodzi również do osteoporozy i występowania złamań (skutek niedożywienia i braku hormonu płciowych). Inne objawy to obniżenie ciśnienia krwi oraz tętna, co może powodować omdlenia, szczególnie po zmianie pozycji. Występują również objawy ze strony układu pokarmowego. Często dochodzi do zaparć, biegunek czy bólów brzucha. Spowalnia perystaltyka jelit i opróżniane żołądka, co powoduje wystąpienie szybkiej sytości. Z powodu niedożywienia dochodzi do zniszczenia bony śluzowej i rąbka szczoteczkowego jelit, co może prowadzić do gorszego trawienia z powodu niedoboru enzymów trawiennych. Może objawiać się to np. Gorszą tolerancją laktozy, której spożycie powinno być ograniczone w początkowej fazie leczenia. 

Chociaż objawy wygłodzenia po pewnym czasie stają się bardzo widoczne dla otoczenia, osoba chora może nie dostrzegać swojego stanu. Szczególnie osoby młode zaczynają porównywać się do otoczenia. Bardzo często osoby chore uważają, że są zdrowe i mają doskonale zdrową dietę. Nie zauważają swoich objawów lub ich przyczyny szukają np. W nietolerancjach pokarmowych, co może prowadzić do kolejnych ograniczeń w diecie. Jedynie przy skrajnym niedożywieniu osoby chore zauważają swój stan.

 

 

Kiedy można zdiagnozować anoreksję? 

Przyjrzyjmy się kryteriom diagnostycznym z DSM-V oraz ICD-10 

 

DSM-V (klasyfikacja według American Psychiatric Associaton): 

Do postawienia diagnozy anoreksji muszą zostać spełnione kryteria A-C 

A. Spożywanie zbyt małej ilości pokarmu w stosunku do zapotrzebowania .

B. Lęk przed otyłością i nadwagą i podejmowanie działań, które mają im zapobiec, nawet mimo poważnie obniżonej masy ciała.

C. Zaburzone postrzeganie swojego ciała i silne powiązanie samooceny z jego masą. 

Czyli diagnozę anoreksji można postawić, gdy osoba cierpiąca z powodu zaburzonego obrazu swojego ciała (poczucia bycia grubym) i lęku przed otyłością odmawia przyjmowania pokarmów, co prowadzi do znacznego obniżenia jej masy ciała. 

Po postawieniu diagnozy anoreksji należy określić jej nasilenie.

Wskaźnikiem nasilenia choroby u osób >18 roku życia jest wskaźnik BMI, u osób młodszych są to wskaźniki oparte na siatkach centylowych (u dzieci i młodzieży wskaźnik BMI liczony ze wzoru nie jest wskazany, ponieważ wraz z wiekiem zmienia się jego prawidłowa wartość) 

• Łagodna ≥17 
• Umiarkowana 16-16,99 
• Ciężka ≥15-15,99 
• Ekstremalnie ciężka <15 

 

BMI= masa ciała (kg)/[wzrost (m)]²

 O zbyt niskiej masie ciała nie można mówić, patrząc jedynie na wagę. Czasami kobieta o masie 45kg może być zupełnie zdrowa, jeśli jej wzrost jest mały (np. 1,5m). Dla osoby wysokiej ta masa ciała może okazać się niewystarczająca i powodować niekorzystny wpływ na ciało (np. 1,7m) 

Kobieta o masie ciała 45 kg i o wzroście 1,5m ma BMI o wartości 20, więc nie może zostać zdiagnozowana w kierunku anoreksji (ale mimo prawidłowego BMI może doświadczać innych zaburzeń odżywiania!) 

 Kobieta o masie ciała 45kg i o wzroście 1,7m ma BMI o wartości 15,6, co wskazuje na ciężkie niedożywienie. Jeśli oprócz niskiej masy ciała występuję lęk przed otyłością i celowe ograniczanie pokarmu, można zacząć diagnozować ją, w kierunku anoreksji. 

Wskaźnik BMI nie jest wskaźnikiem idealnym. Jednak do celów diagnostycznych sprawdza się dobrze i jest znacznie dokładniejszy niż sama masa ciała. U dorosłych jedynie w nielicznych przypadkach stosowanie BMI jest nieskuteczne. U dzieci wygląda to nico inaczej. Organizm dziecka cały czas się rozwija, przez co zmianom ulega stosunek masy ciała do wzrostu. Stosowanie samego wzoru na BMI u osób <18 roku życia nie daje oczekiwanych rezultatów.

Kiedy zapadnie diagnoza anoreksji warto określić jej typ.

W zależności od przebiegu choroby i jej nasilenia, początkowa faza leczenia będzie wyglądać nieco inaczej. Możemy wyróżnić dwa typy anoreksji: 

• Typ restrykcyjny, gdy obniżoną masę ciała osiąga się poprzez stosowanie głodówek i w ciągu ostatnich 3 miesięcy nie wystąpiły epizody niepohamowanego objadania się lub przeczyszczania (wymioty, leki, środki przeczyszczające lub moczopędne).

• Typ z napadami objadania się i przeczyszczaniem. Można zdiagnozować, gdy podczas ostatnich 3 miesięcy trwania choroby dochodziło do znacznego i niekontrolowanego zwiększenia ilości spożywanych pokarmów lub nieprawidłowych zachowań mających spowodować redukcje masy ciała. 

Podczas długiego trwania choroby często zdarza się, że typ restrykcyjny przechodzi w typ z napadami objadania się lub w bulimie. Nie ma w tym niczego dziwnego. Jest to spowodowane biologią oraz lękiem przed utratą kontroli i przytyciem.  

Podczas długiego głodzenia się ciało uruchamia wszystkie systemy alarmowe. Ciało nie chce czuć głodu, bo jest dla niego zagrożeniem. Długotrwały głód sieje poważne zniszczenia, dlatego organizm się przed nim chroni. Wszystkie mechanizmy mają jeden cel. PRZEŻYĆ! 

Długotrwała głodówka prowadzi do obniżenia stężenia hormonów tarczycy (przez co „metabolizm zwalnia” a podstawowa przemiana materii spada nawet o 40%) oraz zwiększenia produkcji hormonów. Mechanizmy obronne mają skłonić osobę chorą do poszukiwania jedzenia. W głodzie pojawia się silny Focus na pożywieniu. Chorzy myślą o nim cały czas i gotowanie może stać się ich nową pasją. W niektórych przypadkach długotrwale głodzenie się może prowadzić nawet do kradzieży jedzenia (patrz eksperyment).

 W czasie leczenia choroby nasilenie kryteriów diagnostycznych A-C może ulegać zmianom.

Na tej podstawie stwierdza się remisję choroby. 

• O remisji częściowej możemy mówić wtedy, gdy chory pomimo lęku przed otyłością i zaburzonego obrazu ciała odzyskuje prawidłową masę ciała (kryterium B i C są nadal spełnione) 
• O remisji całkowitej mówimy wtedy, gdy znikają kryteria A, B oraz C. Innymi słowy chory zmniejsza lęk przed otyłością (i jest wstanie jeść nawet, gdy on powraca), poprawia postrzeganie swojego ciała na bardziej realistyczne oraz odzyskuje prawidłową masę ciała (dodatkowo u kobiet zwraca się uwagę na powrót miesiączki, a u mężczyzn na powrót libido). 

 

Klasyfikacja ICD-10 wygląda nieco inaczej. Według niej anoreksję można zdiagnozować kiedy: 

• Masa ciała jest o 15% mniejsza niż prawidłowa masa ciała przy danej wysokości. 
• Spadek masy ciała jest celowy i wynika z unikania „tuczących” produktów.
• Występuje ocenianie siebie jako osoby otyłej oraz lęk przed przytyciem. 
• Pojawiają się zaburzenia hormonalne (brak miesiączki, spadek libido).
• Objawy nie spełniają kryteriów dla bulimii. 

 Kto może postawić diagnozę? 

Diagnozowaniem zajmują się specjaliści tacy jak psychologowie kliniczni, psychoterapeuci, czy psychiatrzy (lekarze). Diagnozowanie się samemu lub kierowanie się diagnozą postawioną przez „dobrego przyjaciela”, (a nawet dietetyka!) nie jest skutecznym rozwiązaniem. Warto mieć świadomość objawów, skutków oraz sposobu leczenia choroby, jednak osoba chora na anoreksję powinna być prowadzona pod okiem doświadczonego specjalisty. 

 Anoreksja jest silnie wyniszczająca chorobą, która pociąga za sobą wiele negatywnych skutków. Aby ją wyleczyć nie wystarczy „zacząć jeść”. Bez pracy nad poprawą obrazu ciała oraz  zmniejszeniem lęków związanych z jedzeniem, takie leczenie może okazać się nieskuteczne.

Jeśli chcesz dowiedzieć się czegoś więcej o leczeniu anoreksji sprawdź tutaj.

Na podstawie:

„Żywienie i leczenie żywieniowe dzieci i młodzieży” pod redakcją Hanny Szajewskiej i Andrei Horvath 2017, str. 293-301

„Anorexia nervosa w sieci pułapek” Małgorzata Talarczyk, 2019, str. 19-29